“Merhaba: Ben bilgisayar hastası—Kroninukus computerium—üniversiteyi yeni bitirmiş bir gencim. Byte dergisiyle verilen "Internet Tasarım Rehberi" kitapçığını okuyarak html'i öğrenmeye çalışıyorum ve bu konuda çok istekliyim. Bundan iki ay kadar önce bir shareware program kullanarak bir site hazırladım. Fakat bu programı kullanmak için hiç bir html etiketini öğrenmek gerekmiyordu. Oysa ben kendi çabalarımla bu işi halletmeyi ve hatta daha da ileri götürmeyi düşünüyorum. Sizden ricam bana nereye gitmem gerektiğini bildirmeniz, ve bunun için gerekli bilgi ve belgeleri sağlamanız, bizlere yardım etmenizdir. Gayretleriniz için çok teşekkür ediyor, çalışmalarınızda başarılar diliyorum.”

Merhaba: çok değil, bir buçuk yıl önce yazdığınız bu mektuba, o günden beri sürekli karşılık verdim. Önce Byte, ardından PC World ve şimdi de PC Life dergisinin eki kitapçıklarla, bu arzunuzu yerine getirdik. Size bir harita sunduk; bu haritaya göre ilerlediniz. HTML’den sonra site yeri edinme yollarıyla işe başladık. Ardından HTML’in durağan kalıbını yırtmak için JavaScript öğrendik. Sonra, sitemizi ziyaret edenlerle etkileşmeli sayfalar yapmak, onlardan Form yoluyla bilgiler almak, konuk defterleri yapmak için CGI imkanlarını kullanmak amacıyla Perl’e sıra geldi. Şimdi yolun sonundayız. ASP tekniği ile sitelerimizi veritabanına dayalı hale getireceğiz; Server nesnelerini kullanarak gerçek dinamizme kavuşturacağız. Bunu yaparken Visual Basic Scripting Edition (veya kısa adıyla VBScript) ile tanışacağız.

Gerçi bu ve gelecek ay sunacağımız ASP Uygulamaları kitapçığıyla, birlikte yürümek üzere çizdiğimiz eğitim döneminin sonuna gelmiş oluyoruz; ama sizin önünüzde uzun bir yol var. Bu yol, Internet denen yeni iletişim aracını kullanarak, toplumumuza yeni bir soluk kazandırma yoludur. Bu yolda yalnız ilerleyeceksiniz. Bilgisayarınızın ekranının aydınlattığı yolda, klavye ile baş başasınız. Kalbiniz ve onu dolduran Bilişim Teknolojisi aşkı size rehber olacak. Daha öğreneceğiniz çok şey var hayatta. Hergün yeni teknolojilerin çıktığı bir alan seçtiğinizin farkındasınız. Sakın kafanız karışmasın: Siz ustasınız; teknoloji, adı üstünde, araçtan ibaret. Hergün yenisi ile karşılaştığınız teknolojiler sizi korkutmamalı. Sırasıyla hepsini başaracaksınız. Öğrendikçe, çok değil bir ay önce sizi korkutan bir dilin, bir tekniğin ne kadar basit olduğunu göreceksiniz. Asla “Ben bunların hepsinin altından nasıl kalkarım?” demeyeceksiniz. Sırasıyla herşeyi öğrenebilirsiniz. Daima şunu tekrar edin: “Öğrenen nasıl öğrendi ise, ben de öğrenirim!” Bu yolda aklınız ve kalbiniz size rehber olacaktır. Yeter ki onlara kulak verin.

ASP veya Active Server Pages (Etkin Sunucu Sayfaları) tekniği, sayfalarınızı canlandıracak bir tekniktir. Bu teknik, bir kaç sayfa sonra göreceksiniz ki, sil baştan bir bilgisayar programlama dili öğrenmeye gerek olmadan uygulanabilir. Bu kitapçığı yazarken sizinle yolun başından beri beraber olduğumuzu, yani HTML bildiğinizi varsayıyorum. Ayrıca Web’in nasıl çalıştığını, Server (Sunucu) ve Client (İstemci) ilişkisinin nasıl yürüdüğünü de biliyor olmalısınız.

ASP teknolojisinden yararlanmak istediğinizde Web sitesine evsahipliği yapan bilgisayarda çalışmakta olan Web Server’ın ASP teknolojisini tanıması ve sitenize bu hizmeti vermesi gerekir. ASP, bir zamanlar sadece Microsoft’un NT ve daha sonra Windows 2000 işletim sistemine dayanan MS-IIS (Internet Information Server) programında işleyebilirdi. Fakat şimdi artık NT-tabanlı diğer Web Server programları gibi Unix-tabanlı Web Server programları da ASP anlar ve işletir hale gelmiş bulunuyor. Fakat ASP sayfalarınızı gerçek Internet ortamında ziyaretçilerinizin hizmetine sunmadan önce, kendi bilgisayarınızda sınamanız gerekir. Bunun için bilgisayarınızın işletim sistemi Windows 95/98 ise Kişisel Web Server (PWS), NT 4.0 ise IIS kurulmuş olmalıdır. Sisteminiz Windows 2000 ise, IIS 5.0 kendiliğinden kurulmuş demektir.

Şimdi biraz ASP’den söz edelim. Bu kısaltmayı, “a..se..pe” veya “ey-es-pi” diye harf-harf okuyanlar olduğu gibi, “eyspi” diye bir kelime halinde okuyanlar da vardır; ve bana sorarsanız, hepsi de doğrudur. Internet programcıları, bütün görevi bir sabit diskteki HTML dosyalarını alıp, ziyaretçinin Browser’ına göndermekten ibaret olan Web Server programını yeniden tasarlamaya başladıklarında, Server’ın sadece durağan sayfaları göndermesi yerine, ziyaretçiden de veri kabul etmesinin uygun olacağını düşündüler. Bu amaçla Internet istemcisi ile sunucusunun buluştuğu noktada, yani Common Gateway Interface (Ortak Geçit Arayüzü) katmanında Web Server programının, istemci programdan (browser) kendisine bilgi ve komutlar gönderilmesini sağladılar. Örneğin bir Form’daki bilgilerin alınıp, bir dosyaya kaydedilmesi için vereceğimiz komut, sitemizin bulunduğu bilgisayarın işletim sisteminde CGI katmanı tarafından icra ettirilir. Bu manada CGI, Web Server’ın Internet ziyaretçisinin Browser’ın gelen bilgi ve komutları işlediği veya kendi işletim sistemine aktardığı noktadır. Bu gelişmenin sonucu olarak ortaya CGI programı dediğimiz şeyler çıktı. Perl, C/C++, Delphi, Visual Basic ile yazılan bu programlar Web Server tarafından çalıştırılır, ve vereceği komutlar işletim sistemine iletilir.

CGI programları ile çok şey yapılabilir; fakat Web Server’a aynı anda birden fazla kişi erişir ve aynı CGI programını çalıştırırsa, (yani aynı anda aynı formun “Gönder” düğmesini tıklarlarsa), CGI programının birden fazla “kopyası” çalışmaya başlar. Aynı anda aynı forma ulaşan kişi sayısı 4-5 ise bu belki sorun oluşturmaz; ama bu sayı arttıkça Web Server da adeta yerlerde sürünmeye başlar! Özetle CGI programları Web Server’ı yavaşlatır.

Microsoft programcıları biraz geriden gelmekle birlikte Server işine el attıklarında, istemci ile sunucunun etkileşmesini, bütün sistemi yavaşlatan “haricî” programlar yerine, işletim sisteminin bir işlevi haline getirebileceklerini düşündüler. Bunun yolu ise işletim sisteminin Uygulama Programı Arayüzü (API, Application Programming Interface) denen unsurlarını kullanmaktı. Nitekim Microsoft, oturup bir dizi Internet Server API (veya kısaca ISAPI) tasarladı. ISAPI, tıpkı CGI gibi, Web Server programının bulunduğu bilgisayardaki diğer programlarla alışverişini sağlar. Ne var ki ISAPI’den yararlanan programlar üreterek bunları Web Server’ın emrine vermek oldukça pahalı bir yol. Başka bir deyişle, bir formda Gönder düğmesinin çalışabilmesi için sözgelimi Excel ayarında bir program yazdırtmak pek akıl kârı olmasa gerek.

Bu noktada çeşitli firmalar ISAPI benzeri “yorumlayıcılar” geliştirerek, düz yazı bir Script yazmakla ve bu Script’in içindeki komutları Server programına icra ettirmekle, Web tasarımcısının hayatını çok kolaylaştırabileceklerini gördüler. Microsoft’un bu noktadaki çözümü ASP oldu. Yani bir bakıma “Server’a Aktif Sayfalar sunma” teknolojisi! NetObjects firması kendi Server Extension’larını geliştirdi. Linux-Unix dünyasında bir başka grup PHP dilinden yararlanarak PHP Sayfaları sistemini geliştirdi. Bunlardan sadece MS’un ASP teknolojisi birden fazla dil ile Script kabul edebilen teknoloji olarak, diğerlerinden ayrıldı. Bu noktaya birazdan geleceğiz; ama önce “ASP nasıl çalışır?” sorusunun üzerinde duralım.

Ama önce biraz başa dönelim: Siz Web ziyaretçisi olarak Browser’ınızın URL hanesine bir HTML sayfasının Internet yolunu ve adını yazıp (örneğin, http://www.pclife.com.tr/index.htm) Git düğmesini tıkladığınızda veya klavyede Enter/Return tuşuna bastığınız zaman ne olur? Web Server, Internet’in bulutları arasından geçip kendisine gelen bu istem üzerine, index.htm’i bulur ve yine aynı bulutların arasından sizin blgisayarınıza kadar gönderir. ASP teknoloji ile üreteceğiniz sayfanın adının uzatması ise .asp şeklinde olur. Siz bu kez URL hanesine bu dosyanın adını (örneğin http://www.pclife.com.tr/index.asp) yazarsınız. Bu durumda Web Server, bu sayfayı alıp, doğruca size göndermez: önce içindeki kodları icra eder. Sonra bu kodları ayıklar ve geriye saf ve temiz HTML kalır. Ve bu sayfa, bizim Browser’ımıza gönderilir.

Yukarıdaki son üç cümleyi lütfen yeniden okur musunuz? Nelere dikkat ettiniz:

1. ASP sayfasının içinde kod vardır.

2. ASP sayfasının kodları Web Server tarafından icra edilir.

3. ASP sayfası, Browser’a salt HTML olarak gelir.

Şimdi burada ASP ile Javascript’in farkını görebiliyor musunuz? Javascript, HTML’in içine konuluyor; ama Server’da değil, Browser’da çalışıyor. Peki CGI/Perl programı ile ASP’nin farkını görebiliyor musunuz? HTML sayfasını Perl ile yazdığınız program üretiyor (print “<HTML> ”; kodunu hatırlıyor musunuz?); oysa ASP’de ziyaretçiye gidecek HTML’i Server ve tasarımcı birlikte üretiyorsunuz. Bu bakımdan, Javascript “istemci-tarafında” çalışırken, ASP, CGI programları gibi, “sunucu-tarafında” çalışır. Bunun sonucu ise ASP ile yazacağınız sayfaların, ziyaretçinin bilgisayarında kurulu Browser programı ne olursa olsun (Netscape Navigator, Opera, Amaya, Internet Explorer), mutlaka görüntülenecek olmasıdır. ASP sayfalarınıza koyacağınız VBScript kodları Server’da icra edileceği için, ziyaretçinin Browser’ının örneğin VBScript’i tanımayan Netscape olması, sizi hiç etkilemeyecek. Bununla birlikte ASP yoluyla üreteceğiniz sayfalarda yer alacak dinamik HTML kodlarının, her Browser’da mutlaka arzu ettiğiniz gibi yorumlanmayacağını unutmamalısınız.

Peki, ASP’nin içinde HTML ile kod yan yanadır, dedik. Nedir bu kodlar? Hangi dille yazılır? ASP yoluyla Web Server’a vereceğiniz komutları içeren bu kodlar, tabir yerinde ise, “arzu ettiğiniz bir Script dili ile” yazılabilir. Bu VBScript olabilir; Javascript veya Jscript olabilir; hatta, MS’un yeni teknolojisi olan Windows Scripting Host ile uyumlu olmak koşuluyla, kendi Script dilinizi icad edip, bunu Web Server’a öğretecek plug-in (ek program) geliştirebilirsiniz. İlk dönemlerinde ASP kodlarını VBScript ile yazmak adeta şarttı. Giderek daha çok kaynakta ASP’nin Javascript ile yazıldığını görüyorum. Fakat BT gibi sürekli gelişen ve yenilenen bir alanda, Web tasarımcısın yeni bir dille tanışmasına imkan sağlamak için bu kitapçıkta kodlarımızı VBScript ile yazacağız; dolayısıyla kitapçığın büyükçe bir bölümü VBScript’e ayrılacak.

Şimdi kolları sıvayıp; işe başlıyoruz. Bir dizinin sonu olan bu kitapçığı, Kroninukus computerium’a adıyorum. Sadece BT alanında değil, tüm yaşamında yolun açık ve aydınlık olsun. Bu eğitime birlikte başladığımızda “bilgisayar hastası” idin; eğer şimdi “usta bir bilgisayar hastası” olmanı sağlayabildimse, ben görevimi yerine getirmiş sayılırım. Bundan sonra sıra sende. Şimdi yardım edecek olan sensin. Bu yardımı kimseden esirgeme. Kim olduğunu ve işlevini daima hatırla. Kalbinde duyduğun çağrıya her zaman kulak ver.

Örnek Kodlar

İki kitapçıktan oluşan ASP rehberinin bütün örnek kodları ve veritabanı dosyaları, http://www.pclife.com.tr/......... adresinden edinilebilir. Ancak ASP öğrenirken örnek kodları kendiniz yazmalısınız. Kodlamanın incelikleri ancak kodları siz yazarsanız öğrenilebilir. Bu örneklerden sadece kendi yazdığınız kodlar hata verdiği ve hatayı bulmaktan güçlük çektiğiniz zaman, karşılaştırma amacıyla yararlanmalısınız.

Teşekkürler

Bu kitapçıktaki kodların değişik ortamlarda sınanması için için bana yardımcı olan dilini ve yazımını denetleyen dostlarım Mustafa Durcan, Osman Nuri Hömek ve Armağan Ergon’a teşekkür ederim. Varolan hatalar elbette bana aittir. Sevgili arkadaşım Mustafa Durcan’ın bütün dizinin gelişimine katkısını daima şükranla hatırlayacağım.

ASP’ye Giriş

Bir HTML sayfayı sınamak için sadece Browser programına ihtiyacınız var; bir HTML belgesini iki kere tıkladığınızda varsayılan Browser açılacak ve bu sayfayı yorumlayarak, görüntüleyecektir. Fakat uzatması .asp olan bir dosyayı iki kere tıkladığınızda ya Windows size bu dosyayı hangi programla açmak istediğinizi soracak; ya da MS Visual Studio veya Adobe Photoshop çalışacaktır. Bilgisayarınızda MS Visual Studio programı kurulu ise, onun açılması normal: çünkü MS’un ASP dahil hemen hemen bütün Web tasarım araçları Visual Studio’nun üyesi. Photoshop ise renk paletlerini belirlemek üzere kullandığı dosyalara .asp uzatmasını veriyor. Bilgisayarınızda MS Visual Studio kurulu değilse, fakat Photoshop varsa, ASP dosyalarınızın simgesi Photoshop’a ait olacaktır.

MS Visual Studio’dan yararlanmıyorsanız, ASP dosyalarınızı, (herhangi bir klasörün Görünüm menüsünden Klasör Seçenekleri maddesini seçerek ve üçüncü sekme olan Dosya Türlerini tıkladıktan sonra ASP satırını işaretleyerek ve Düzenle düğmesine basarak) Not Defteri ile ilişkilendirmek en doğru yoldur. Bu, bu kitapçıktaki örnek ASP dosyalarını oluşturmak, düzenlemek, değiştirmek için kullanacağımız başlıca programın da herhangi bir düzyazı programı olduğu anlamına gelir. ASP üretim işini herhangi bir ortamda yapabilirsiniz. Bunun için bilgisayarınızda mutlaka Windows kurulu olması gerekmez. Fakat ASP dosyalarının çalışıp çalışmadığını sınamak için sayfalarınızı gerçek Web Server’a göndermeden önce kendi bilgisayarınızda çalıştırmanız gerekir. Bunu Kişisel Web Server (PWS) veya IIS ile yapacağız.

Kişisel Web Server Kuralım

Bilgisayarınız Windows 95, 98, NT4 WorkStation veya NT4 Server ile çalışıyorsa, sisteminize bir Web Server programını siz kurmak zorundasınız. Windows 2000 Professional veya Windows 2000 Server ise Kişisel Web Server programını kendiliğinden kurar. Windows 98’e bir kişisel Web Server kurmaya geçmeden önce bilgisayarımıza bir kimlik vermemiz gerekir: Bilgisayarım/Denetim Masası/Ağ’ı tıklayarak açacağınız diyalog kutusunda ikinci sekme olan Tanımlama’yı açın ve “Bilgisayar adı” kutusuna istediğiniz adı yazın. Bilgisayarın ağ ortamında olması gerekmez.

Windows 98’e Kişisel Web Server kurmak için iki yol izleyebilirsiniz. Windows 98 CD-ROM’unda Add-ons klasöründeki PWS dizininde Kur.exe’yi tıklayın veya Windows NT Option Pack CD-ROM’unda Default.htm’i açın. Bilgisayarınızın Windows 98 ile çalıştığını algılayacak olan program size Personal (kişisel) Web Server (PWS) kurmayı önerecektir. Kişisel Web Server’ı kurarken her iki durumda da ikinci diyalog kutusunda Minimum/En az veya Typical/Tipik seçeneğini değil, Custom/Özel’i seçin ve açılacak yeni diyalog kutusunda Microsoft Data Access Components (MS Veri Erişim Bileşenleri) satırına işaret koyarak, Alt Bileşenleri Göster düğmesini tıklayın. Açılacak seçme kutusunda ise ADO Documentation satırına işaret koyun. Bu belgelerden daha sonra veri-yönlendirmeli Web Uygulaması yaparken yararlanacağız.

<asp0001.tif>

Kişisel Web Server kurulduktan sonra bilgisayarı yeniden başlatmak gerekir.

//////////////////////KUTU//////////////////

PWS Kurulurken Hata Verirse

Windows 98’e PWS kurarken, programın Microsoft Transaction Server bölümüne ilişkin sistem kayıtları yapılırken, iki hata mesajı ile karşılaşabilirsiniz (0x80004005 ve 0xfee662). Bu, orijinal Windows 98 CD-ROM’undaki PWS Kur programının, Windows Registry dosyasının büyük olması halinde hata vermesinden kaynaklanıyor. Böyle bir durumla karşılaşırsanız, Bilgisayarım/Denetim Masası/Program Ekle Kaldır aracılığıyla, Personel Web Server’ı kaldırın. Bilgisayar kapanıp açıldıktan sonra, Windows 98 CD-ROM’unda Add-ons/PWS dizinindeki bütün dosyaları, sabit diskinizde Temp dizinine kopyalayın. Sonra http://support.microsoft.com/support/kb/articles/q246/0/81.asp adresinde “Download Mstsetup.dll” satırını tıklayın. Mssetup.exe adlı bir dosya bilgisayarınıza indirilince; bu dosyayı iki kere tıklayın ve dosyanın genişletileceği yer olarak C:Temp’i gösterin; program Mstsetup.dll dosyasının değiştirilmesini isteyip istemediğinizi sorduğu zaman “Tamam”ı tıklayın. Şimdi, C:Temp’deki Kur.exe (Windows CD-ROM’unuz İngilizce ise Setup.exe) programını iki kere tıklayın. PWS şimdi hatasız kurulacaktır.

///////////////////KUTU BİTTİ//////////////////////////////

Windows NT4.0 Workstation veya Server’a IIS4.0 kurmak için Option Pack CD-ROM’undaki default.htm’i çalıştırmanız ve açılacak Browser penceresinde IIS’i kurma seçeneğini tıklamanız yeter. Burada da ADO Documentation’ı sabit diskinize aktarabilmek için gerekli seçenekği işaretleyin.

Windows 98’e Kişisel Web Server kurulduğunda Masaüstü’nde Yayımla (Publish) adlı bir simge belirecektir. NT sistemlerinde ise Başlat menüsünde Programlar bölümüne IIS Manager satırı eklenir. Bu yollardan biriyle PWS veya IIS’i çalıştırın.

Kişisel Web Server’da Personel Web Server Manager (Yönetici) kutusu açıldığında soldaki araç çubuğunda Yönetici’nin çeşitli bölümlerine gitmeniz için gereken gezinme simgelerini göreceksiniz. Şimdi, açılan ana pencerede iki unsura dikkat edin:

<asp002.tif>

1. Kişisel Web Server’ınızın adı. Bilgisayarınızın adı buraya Server adı olarak yazılmış olmalı. Biraz sonra, Internet’e koymadan önce sınayacağımız ASP sayfalarını çağırırken, Browser’ın adres kutusuna burada gördüğümüz adı yazacağız.

2. Kişisel Web Server’ın bilgisayarımızda sabit diskteki gerçek adresi. Bu, sizin Kişisel Web Server’ınızın kök (root) dizinidir. Bu genellikle C:inetpubwwwroot klasörüdür. Kişisel Web sitesi yaparsanız, sitenin gerektirdiği bütün dizinleriniz ve dosyalarınız burada gördüğünüz dizinin içinde olmalıdır. Yapacağımız ASP dosyalarını işte bu dizinin içine koyacağız.

Bunları bir kenara not ettikten sonra, soldaki araç çubuğunda Gelişmiş simgesini tıklayın; ortadaki pencerede sanal dizinlerinizi görüyorsunuz. Bunlardan Home’u seçin ve sağdaki “Özellikleri düzenle” düğmesini tıklayın.

<asp003.tif>

Ana dizinin okuma, yürütme ve makro erişim haklarının işaretli olmasına dikkat edin. İlerde kendinize Kişisel Web Server’ınızın kök dizininde yeni bir dizin oluşturursanız (örneğin “resimler” gibi) ve içine sitenizle ilgili dosyalar koyarsanız, Gelişmiş penceresinde Ekle düğmesini tıklayarak bu gerçek dizini de sitenin sanal dizinlerinden biri haline getirmeniz gerekir. Gerçek dizinin adı XYZ bile olsa, sanal dizin haline getirirken istediğiniz sanal adı verebilirsiniz. Ama unutmayın, Browser’ın adres hanesine gerçek dizin adını değil sanal dizin adını yazmanız gerekir.

Bu işlemleri IIS’te değişik araçlar ve diyalog kutularıyla, fakat temel ilkeler itibariyle aynı şekilde yapabilirsiniz. NT4 sistemlerine IIS’i kurmadan önce, Service Pack 3’ü uygulayın; Internet Explorer 5’i kurun. Elinizde varsa Service Pack 4, 5 veya 6’yı en son uygulayın.

Bu noktada, ASP sayfalarınızı sınayacağınız bilgisayarda Microsoft Internet Explorer programının kurulu bulunmasının şart olmadığını hatırlatalım. ASP sayfalarınızı Netscape ile de sınayabilirsiniz.

Bir Örnek Yapalım

Şimdi ilk ASP sayfamızı yapalım ve bununla kişisel Web Server programının çalışıp çalışmadığını sınayalım. Buraya kadar anlamış olduğunuz gibi ASP sayfası da HTML gibi düz yazı dosyasıdır; dolayısıyla beğendiğiniz bir düz yazı programı ile ASP yazabilirsiniz. Şimdi açın en beğendiğiniz düz yazı programını ve başlayın yazmaya. Eğer kelime-işlemci kolayınıza gidiyorsa, dosyayı ASCII veya ANSI biçiminde kaydetmeyi unutmayın (10’ncu satırın sonunda nokta olduğuna dikkat edin):

<HTML>

<HEAD>

<TITLE>ASP ILE ILK SAYFA</TITLE>

</HEAD>

<BODY>

<H1><CENTER>Merhaba Dünya!</H1>

<H2>Bugün:

<% Response.Write(Date) %>.

</CENTER

</H2>

</BODY>

</HTML>

Bu dosyayı merhaba.asp adıyla kaydedin ve kendi bilgisayarınızda kişisel Web Server’da veya ISS’te sınayacaksanız, bu programları çalıştırın. Browser’ınızın URL hanesine, kişisel Server’ınızın adıyla birlikte dosyanın adını yazın; ve ilk ASP programınız dünyaya Merhaba desin.

<asp0004.tif>

////////KUTU///////////////////

Internet’te ASP

ASP teknolojisi ile oluşturduğunuz sayfaları, yani içinde ASP teknolojisinin gerektirdiği kodlar bulunan HTML dosyalarını, .asp uzatmasıyla kaydederiz. Bu dosyalar talep edildiğinde, Web Server programı, eğer ASP teknolojisini tanıyorsa, talep edilenin ASP sayfası olduğunu dosya adının uzatmasından anlar; ve bu sayfayı ziyaretçiye yollamadan önce kendisi işleme tabi tutar. ASP sayfamızdaki kodlar büyük bir ihtimalle bir takım dinamik işler yapacak, örneğin hesaplamalar, araştırmalar, veri tabanından veri çekme, dosya sisteminden dosya isteme gibi görevlerini yerine getirecek, ve ortaya çıkacak olan HTML dosyasını ziyaretçiye gönderecektir. Diyelim ki bu kitapçıktaki örnekleri yaptınız ve ücretsiz Site yeri edinmiş olduğunuz Hosting firmasının bilgisayarındaki sitenize yerleştirdiniz. Sonra Browser’ınızın URL hanesine bu ASP dosyasının adını yazdınız ve sayfayı talep ettiniz. Karşınıza, ya ASP sayfasının içindeki kodları görüntüleyen veya sadece sayfanın HTML unsurlarına yer veren bir sayfa geldi! Bu Server’ınızın ASP anlamadığını gösterir. ASP sayfalarınızı ASP-uyumlu Web sunucularında çalıştırabilirsiniz. Sitenizde ASP sayfaları bulunacaksa ve ücretli evsahibi firmalardan site alanı edinecekseniz, sunucunun ASP-uyumlu olmasına dikkat edin.

//////////////KUTU BITTI////////

Şimdi, ilk ASP’mizi çalıştırdığımıza göre, biraz teknikten söz edebiliriz. HTML’in ziyaretçinin bilgisayarında çalıştığını biliyorsunuz; istemci Browser, sizin URL hanesine adını yazdığınız HTML dosyasını yine adresteki sunucu Web Server’dan ister. Web Server da bu dosyayı bulur ve içinde kayıtlı resim ve diğer unsurlarla birlikte istek sahibine gönderir. Fakat kimi zaman Server’a bize sadece bir dosyayı göndermesini değil, fakat bu dosyanın içinde kayıtlı komutlar varsa onları icra etmesini de bildirebiliriz. Bunu yapmanın bir yolu CGI programlarıdır. Bir diğer yolu ise ASP’dir. Web Server, kendisinden bir ASP belgesi talep edildiğinde, kendi kendine “Dur bakalım! ASP istendiği zaman hemen alıp göndermek yok, önce bunu ASP.DLL programına gönderelim.. Ondan sonra işimize devam ederiz!” der.

<asp0005.tif>

ASP.DLL, kendisine bir .asp dosyasının geldiğini görünce, hemen ASP’lerin Anayasası olan global.asp’nin çalışıp çalışmadığına bakar. global.asa, tıpkı diğer ASP dosyaları gibi bir düz yazı dosyasıdır ve ASP programlarının çalışma koşullarını düzenleyen kuralları içerir. (Bu dosyayı sırası gelince ele alacağız.) Yukarıdaki örnekte gördüğümüz gibi ASP dosyası hem HTML kodları içerir, hem de içinde bir Script diliyle yazılmış kodlar vardır. ASP’ye “program” özelliği kazandıran bu Script dili ile yazılmış kodlardır. ASP.DLL, önce gelen .asp dosyasında hangi Script dilinin kullanıldığına bakar ve bunun için gerekli ortamı oluşturur; yani bu Script dilini yorumlayacak programı çalıştırır; bu program Script’i yorumlar ve icra edilecek komutları icra eder; ASP.DLL, icra edilen komutlar, işletim sisteminin yardımını istiyorsa (örneğin bir veritabanından veri çekmek gibi, veya dosya sistemine bir dosya açtırmak, yazdırmak, sildirmek gibi) bu yardımın edinilmesini de sağlar. Bütün bu işlerin sonunda sizin yazdığınız HTML kodlarına ek yapmak (örneğin bir tablonun içini, çekilen verilerle doldurmak veya dosya sisteminden edinilen bir dosyanın içeriğini sayfaya aktarmak gibi) gerekiyorsa bu ekleri ASP.DLL yapar.

ASP.DLL, kendisine sevk edilen dosyayı satır satır okur ve önce dosyadaki ASP kodlarının gerektirdiği HTML değerlerini bulur; yani önce ASP icra edilir, gereği yerine getirilir. Sonra HTML bölümleri ile birleştirilip sonuçta sunucuya saf ve temiz bir HTML sayfası gönderilir. Bu sayfanın içinde bir satır bile ASP kodu bulunmaz. Eğer sayfanıza ziyaretçinin Browser’ında çalışması amacıyla Javascript veya VBScript kodları koydu iseniz, elbette bu kodlar HTML’in parçası olarak ziyaretçiye gidecektir. Fakat giden sayfada artık ASP’ye ilişkin hiç bir şey kalmamış olacaktır.

Biliyorsunuz, mevcut sürümleri itibariyle Browser programları içinde Netscape VBScript dilini anlamaz. ASP sayfalarımızda istediğimiz Script dilini kullanabiliriz; VBScript de kullanabiliriz. Netscape’in VBScript anlamamasıyla, ASP sayfalarımızda VBScript kullanmamızın bir ilgisi yoktur; çünkü ASP sayfasının ortaya çıkartacağı HTML kodunda ASP dolasıyla VBScript bulunmayacaktır; dolayısıyla ASP sayfalarınız, Netscape tarafından da anlaşılıp, görüntülenebilecektir. Tabiî ortaya çıkacak HTML sayfasının Netscape tarafından arzu ettiğiniz gibi görüntülenebilmesi için Netscape’in anlayabildiği dinamik HTML unsurlarına yer verme zorunluğunuz hâlâ devam ediyor.

ASP tekniğinin nasıl çalıştığını anladığımıza göre şimdi biraz terminoloji serpiştirelim ki, Webmaster meslektaşlarınızla biraraya geldiğinizde, gerçekten ASP ile mesela Javascript arasındaki farkı bildiğiniz belli olsun. ASP bir Server-Side Script teknolojisidir. Internet’te istemci ile sunucu arasındaki çizginin sunucu tarafına Server-Side (Sunucu Tarafı), istemci tarafına da Client-Side (evet, doğru tahmin ettiniz: İstemci Tarafı) denir. Server-Side’da çalışan Script programları da “Server-Side Script” (Sunucu Tarafı Script’i) adını alır. Dolayısıyla şöyle bir sayfa yaparsanız (merhaba.htm), bu sayfada Client-Side Script teknolojisi kullanmış olursunuz:

<HTML>

Yayınlanma: 2007-07-08 (47 okunma)

[ Geri Dön ]